190 LAT MUNDURU LEŚNEGO
LESZEK SŁAWOMIR PRĘCIKOWSKI
Z DZIEJÓW MUNDURU LEŚNIKA POLSKIEGO
Historia polskiego, narodowego munduru leśnego sięga czasów Królestwa Polskiego (Kongresowego) - wówczas to car Rosji i król Polski Aleksander I pragnąc stworzyć oddaną dla domu panującego elitę notabli, wydał dekret ustanawiający mundur leśny i podnoszący status Administracji Leśnej Rządowej do rangi Królewskiego Korpusu Leśnego.
Odtąd, aż po czasy nam współczesne polscy leśnicy noszą mundury z haftem srebrnym, który wyobraża liście dębowe i żołędzie.
W dniu 1(13 - wg stosowanego wówczas w Rosji starego stylu kalendarza) grudnia 1819 roku ujrzał światło dzienne dekret ustanawiający polski mundur leśny - data ta jest cezurą dziejów narodowego leśnego uniformu. Po raz pierwszy określono tu - tak szczegółowo - wzory dystynkcji służbowych, krój i barwę stroju leśnika, który zachował polską narodową symbolikę. W podniesieniu statusu Administracji Leśnej Rządowej w Królestwie do rangi Królewskiego Korpusu Leśnego (KKL) można niewątpliwie dopatrywać się analogii do istniejącego współcześnie Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe, przyjmując to wydarzenie za początek formalno-prawnego wyodrębnienia służby leśnej w oddzielną gałąź administracji państwowej. Przyjęte tu rozwiązania miały charakter prekursorski, służąc przykładem dla organizacji administracji leśnej Imperium Rosyjskiego. Imperialny Korpus Leśny w Rosji powołany został dopiero w 1837 roku, a podwaliny rosyjskiego ustawodawstwa i administracji leśnej przygotował nie kto inny - ale właśnie Ludwik Plater, doświadczony leśnik stojący na czele administracji leśnej Królestwa aż do wybuchu Powstania Listopadowego. To z jego dorobku i doświadczeń polskich leśników czerpali Rosjanie, organizując podstawy własnej administracji leśnej, oraz przyodziewając swoich leśników we wzorowane na mundurach Królewskiego Korpusu Leśnego: >mundury z haftem srebrnym na kołnierzu i rękawach, wyobrażającym liście dębowe i żołędzie<.
Powołany przez Aleksandra I Królewski Korpus Leśny podzielony został na osiem klas służbowych (każdej z nich przyporządkowano odpowiedni mundur), do których należeli pierwotnie:
Klasa I
a) minister prezydujący w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu,
b) dyrektor jeneralny Lasów Rządowych i nadleśny naczelny Lasów Rządowych;
Klasa II
nadleśni jeneralni Lasów Rządowych;
Klasa III
a) nauczyciele Szkoły Leśnictwa,
b) referent, sekretarz, nadrachmistrz w Wydziale Lasów w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu;
Klasa IV
a) asesorowie nadleśni,
b) nadleśni,
c) sekretarze leśni;
Klasa V
a) nadleśniczowie,
b) miernicy leśni,
c) urzędnicy leśni biurowi w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu nieujęci w klasie trzeciej;
Klasa VI
a) podleśni
b) uczniowie Szkoły Leśnictwa;
Klasa VII
strażnicy;
Klasa VIII
strzelcy leśni.
Przekształcenia administracyjne do jakich doszło w kolejnych latach po wydaniu >dekretu mundurowego< spowodowały, że powstało szereg nowych stanowisk służbowych, nie zmieniono jednak rozporządzeń mundurowych - przyporządkowując nowe stanowiska służbowe do istniejących dotąd ośmiu klas mundurowych Królewskiego Korpusu Leśnego w sposób następujący:
Klasa I: a) minister prezydujący w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu, b) dyrektor jeneralny Lasów Rządowych, c) nadleśny naczelny;
Klasa II: a) nadleśni jeneralni, b) inspektor węglarstwa;
Klasa III: a) naczelnicy wydziału lasów w KRzPiS i kom. wojew., b) naczelnicy sekcji w KRzPiS i kom. wojew., c) profesorowie Szkoły Szczególnej Leśnictwa;
Klasa IV: a) asesorowie nadleśni, b) nadleśni, c) komisarze leśni, d) inspektorzy magazynu drzewa, d) podinspektorzy węglarstwa;
Klasa V: a) nadleśniczowie, b) adiunkci kl. I sekcji technicznej, c) mierniczowie leśni, d) urzędnicy linii biurowej nie objęci w kl. III, e) kontroler magazynu drzewa, f) łowczy, g) sekretarz sekcji leśnej przy komisji wojewódzkiej i przy inspektoracie węglarstwa;
Klasa VI: a) podleśni, b) podłowczowie, c) pisarze przy urzędach leśnych, d) pisarze przy magazynie drzewa, e) adiunkci leśni kl. II sekcji technicznej, f) uczniowie szkoły leśnej;
Klasa VII strażnicy;
Klasa VIII strzelcy leśni.
W omawianym okresie struktura Lasów Rządowych Królestwa Polskiego przedstawiała następującą konstrukcję - centralę administracji leśnej stanowiły:
- Dyrekcja Jeneralna Lasów w Komisji Przychodów i Skarbu Królestwa (tzw. >Urzędnicy Sterujący<), należeli tu: minister prezydujący w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu (stanowisko to piastowali następujący kolejno po sobie: Tadeusz Matuszewicz, Marcin Badeni, Jan Węgleński, Franciszek Xawery ks. Drucki-Lubecki), dyrektor jeneralny-radca stanu Ludwik hr Plater, nadleśny naczelny - Juliusz baron Brincken (od 1818 roku);
-Wydział Lasów w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu, składający się z: referenta, nadrachmistrza, rachmistrza, sekretarza, sekretarza tłumacza, podsekretarza i dziennikarza. Terenową administrację leśną sprawowało 8. komisji wojewódzkich, w składzie których zarząd lasów spoczywał w rękach nadleśnych jeneralnych i 1 lub 2 asesorów nadleśnych. Podstawową jednostkę organizacyjną stanowiły leśnictwa (których ilość nie była liczbą stałą) i np. w 1818 roku było ich łącznie 80. Na czele leśnictw stali nadleśniczowie, a wyjątkowo nadleśni lub lub nadleśni jeneralni honorowi (np. w leśnictwie Sokolniki, obecnie Łódzka Dyrekcja Lasów), którym do pomocy byli przydani podleśni (1 lub 2). Leśnictwa dzieliły się na straże (w różnej liczbie: od 2 (np. leśnictwo Stulno w województwie podlaskim), aż do 13 (w leśnictwach: Ostrołęka - województwo płockie i Kupiszki - województwo augustowskie), gdzie dozór pełnili strażnicy i strzelcy. Do końca lat 20. tych XIX w., a więc do momentu wybuchu Powstania Listopadowego funkcjonowało 71 urzędów leśnych; ponadto istniały tzw. administracje oddzielne:
Inspektorat (Dozór) Węglarstwa (w województwach sandomierskim i krakowskim) nadzorujący wypał węgla drzewnego na potrzeby hutnictwa - skład osobowy: inspektor, sekretarz, podinspektorzy (objazdów: starachowickiego i samsonowskiego);
Dozór Rządowego Magazynu Drzewa i Innych Płodów Leśnych w Warszawie - skład osobowy: inspektor, kontroler, pisarz magazynu na Bugaju, pisarz magazynu na Solcu oraz 2 stróżów;
Mazowiecki Królewski Urząd Łowów pod Skierniewicami - skład osobowy: łowczy, pisarz, 3 podłowczych (podłowiectwa w Rudzie, Skierniewicach, Świętych Laskach), 6 strażników i strzelców;
Szkoła Szczególna Leśnictwa, na którą składały się: Szkoła Teoretyczna w Warszawie i Szkoła Praktyki Niższej w Leśnictwie Bodzentyn. Odrębny status posiadały:
Administracja Lasów Suprymowanych i Duchownych i Lasy Komunalne - kierowane przez Komisję Rządową Wyznań i Oświecenia Publicznego ( gdzie tzw. Dozór Zwierzchni sprawowali - nadleśny jeneralny, asesor i pisarz, a obejmowała ona łącznie 6 urzędów leśnych);
Administracja Lasów Górniczych - podlegająca Wydziałowi Górniczemu Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych.
Urzędników leśnych dzielono na oficjalistów >linii administracyjnej< (klasy od I do VII) oraz >linii biurowej i naukowej< (klasa III oraz wymienieni w pkc. c urzędnicy zaliczeni do klasy V KKL) - łącznie stanowili oni leśny korpus oficerski, a poszczególne stopnie służbowe miały swe odpowiedniki w stopniach oficerskich Wojska Polskiego. Osobną grupę KKL stanowili >oficjaliści strzegący< [straż leśna] (klasy VII i VIII) - gdzie (wg Połujańskiego): >strażnicy, byli to ci spośród strzelców, którzy wyróżniali się wzorową i długoletnią służbą<. Półoficjalnym organem Królewskiego Korpusu Leśnego stał się >Sylwan< - redagowany przez Juliusza barona Brinken nadleśnego naczelnego Lasów Rządowych Królestwa Polskiego oraz Hipolita Stefana Franciszka Cieleckiego naczelnika Sekcji Technicznej Wydziału Lasów w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu. Publikowane weń były m. in. bieżące akty prawne tyczą-ce się lasów i leśnictwa. Ze względu na wysoki poziom zamieszczonych tam tekstów (poruszających rozmaite problemy gospodarstwa leśnego) >Sylwana<; śmiało nazwać można encyklopedią leśną swoich czasów. Rolę almanachu służby leśnej, zawierającego kalendarz, porady gospodacze i łowieckie, wreszcie rokroczny wykaz stanu osobowego KKL spełniał dodatek do >Sylwana< - >Rocznik Korpusu Leśnego Królestwa Polskiego<.
W myśl cytowanego wcześniej dekretu mundurowego wydanego przez Aleksandra I, oficjalistom leśnym zaliczonym do tzw. >klas oficerskich<, a więc od I do VI - przysługiwały:
1. Mundur wielki, ustalony wg jednakowego kroju dla wszystkich klas tej grupy - a składający się z:
a) fraka mundurowego w kolorze ciemnozielonym z kołnierzem stojącym - tej barwy co i mundur (spiętym z przodu na haftki), zapinanego na jeden rząd guzików, z mankietami i klapkami nad kieszeniami również koloru ciemnozielonego (mankiety całe), z zawiniętymi połami barwy munduru, wykończonego wypustką jasnozieloną, opatrzonego siedemnastoma guzikami z Polskim Orłem (9 z przodu, po 3 pod klapkami kieszeniowymi oraz 2 w stanie), ze ściętym prosto dolnym brzegiem (w pasie) kryjącym koszulę i kamizelkę;
b) kapelusza stosowanego tej barwy co mundur, bez pióra; ze srebrnymi kutasami zwieszającymi się na rogach kapelusza, opatrzonego na wzór stosowanych w wojsku oznak generalskich srebrnym bulionowym kordonem ułożonym na białej kokardzie i zapiętym na guzik z tłoczonym nań Orłem Białym - dla klasy I; zaś dla pozostałych klas KKL - kordonem z gładkiego srebrnego galonu, również zapiętym na guzik mundurowy;
c) spodni gładkich wpuszczanych w buty;
d) butów oficerskich półpalonych zachodzących ponad kolana. Mundur wielki występował w dwu wersjach: jako mundur galowy (świąteczny) - do którego przysługiwały spodnie w kolorze białym; oraz powszedni (podstawowy) - do którego noszono spodnie ciemnozielone.
Oficerowie leśni (za wyjątkiem uczniów Szkoły Szczególnej Leśnictwa) występowali przy szpadzie (szpada płaska z rękojeścią metalową białą, ławka zaś i gałka z metalu żółtego, felcech srebrny). Oficjalistom linii administracyjnej, a więc zaliczonym do klas I, II, IV, częściowo V oraz VI, a także oficjalistom strzegącym (kl. VII i VIII) przysługiwały ostrogi srebrne, na sprzączki zapinane. Urzędnicy linii biurowej nie nosili ostróg. Różnica stopni zaznaczona była:
-za pomocą kordonu na kapeluszach (o czym już wspomniałem);
-w epoletach wykonanych w formie grubego skręconego srebrnego bulionu, przypiętego na mały srebrny guzik:
dla klas I i II >na każdem ramieniu<,
dla klasy IV >ieden bulion na prawem ramieniu, taki iak przepisany dla klassy pierw-szey<,
pozostali urzędnicy leśni nie posiadali epoletów;
- w hafcie na kołnierzu, mankietach i klapkach kieszeniowych, którego głównym motywem były gałązki dębu z >liściami i żołędziami< - symbol trwałości i mocy, mitologiczne święte drzewo Słowian.
2. Mundur mały (codzienny) - na który składały się, cyt.: >surdut mundurowy z takiegoż sukna co i mundur, z wypustką iasnozieloną i guzikami mundurowemi, tudzież do munduru pantaliony szare na bóty z lampasem zielonym i furażerka ciemnozielona<.
3. Vicemundur (który przysługiwał dla klas od I do V) - był nim mundur przepisany dla klasy VI KKL [tj. bez haftów], nie posiadał on >bulionów, które officyaliści nosić powinni podług przepisów i klassy właściwey<.
4. Płaszcz, który miał dla wszystkich klas jednakowy wzór: wykonany był z szarego sukna, ze stojącym jasnozielonym kołnierzem.
Znamiennym było, że mundur leśny tego okresu - podobnie jak mundur wojskowy - zachował polską symbolikę narodową. Oficjalnym godłem Królestwa był czarny dwugłowy orzeł carski z polską tarczą herbową na płaszczu gronostajowym umieszczoną na jego piersiach - tymczasem godłem wojskowym pozostał sam Orzeł Biały identyczny jak w czasach napoleońskich, umieszczony bez regaliów na tarczy amazonek i taki też orzeł,ale bez tarczy znalazł się na guzikach mundurów oficerów leśnych: >guziki białe z Polskim Orłem< (guziki oficjalistów strzegących były gładkie, bez orła). Polski Orzeł umieszczony był również na guziku spinającym kordon na kapeluszach oficerów leśnych; ponadto Orły Białe niewątpliwie zdobiły również wykończenia felcechów, ponad chwastami (zachowany materiał ikonograficzny nie pozwala stwierdzić tego z całą pewnością , lecz wskazują na to analogie munduru wojskowego); również na czakach (czyli kaszkietach), stanowiących nakrycie głowy strzelców i strażników leśnych oraz na klamrach przy pendencie i na ładownicach znajdowały się Białe Polskie Orły. Zasady noszenia mundurów przez leśny korpus oficerski określono następująco, cyt.: >Urzędnicy leśni obowiązani są nosić mundur ile razy są w pełnieniu obowiązków swoich i kiedy się Zwierzchnikom przedstawiayą, wyiąwszy Professorów, Urzędników linii Biórowey i uczniów Szkoły Leśney, którzy tylko w dni galowe do noszenia munduru są obowiązani<. Zasady mundurowe tego okresu były więc precyzyjne i szczegółowo dopracowane. Mundury charakteryzowały się ciekawą symboliką (której podstawowe elementy: motyw liści dębu i żołędzi - przetrwał do dziś w polskiej leśnej symbolice mundurowej). Mundur ów, aczkolwiek odpowiadał charakterystycznej dla swej epoki rozbudowanej stylistyce - to jednak zachowywał umiar, pozostając stosunkowo prostym i praktycznym w użyciu.
UWAGA!
W niniejszym opracowaniu zachowano oryginalną XIX-wieczną pisownię cytatów.
Ciąg dalszy nastąpi...
